اصول اجرایی ساختمان
رفته رفته مصالحی مانند آجر و آهك و ملاتها كم مقاومت منسوخ شد و مصالح مرغوبتری كه بتواند بارهای فشاری و كششی بیشتری را تحمل نماید مورد توجه قرار گرفت كه در راس آن سیمان بتن و انواع فولاد میباشد كه روز به روز مراحل تكامل خود را طی نموده و هر لحضه در آزمایشگاههای مهم دنیا در اثر آزمایشات شبانه روزی انواع مرغوب تر و كامل تری از آن ارائهمی‌گردد.
الف ) بخش های مدیریتی:
اصول اجرایی ساختمان
انجام طراحی برای اجرا و منظور از طرح و اجرا، ایجاد بنایی است كه بتواند وظایف مورد انتظار را به خوبی به انجام برساند.
اجرای طرح عینیت بخشیدن به آن طرح مطابق نقشه ها و سایر مدارك اجرایی است، كه خود حاصل تفكر طراح یا طراحان هر بنا از لحظه تكوین فكر ایجاد آن تا موقعی كه به دست بهره برداری كنندگان سپرده شود مراحلی را طی می‌كند كه شامل برنامه ریزی، طرح و محاسبه، اجرا و نظارت بر اجرا، كنترل كیفیت، آغاز بهره برداری و خبر خوشی است تا پس از حصول اطمینان از قابلیت بهره برداری آن، در اختیار بهره برداری كنندگان گذاشته شود.
بسته به بزرگی و كوچكی طرح و ماهیت آن، اهمیت هر یك از مراحل فوق متغیر بوده و بنابه ضرورت ممكن است گستره یكی از مراحل بسیار محدود شده و حتی مرحله‌ای با مراحل دیگر ادغام شود.
هر یك از‌این مراحل باید در چارچوب فنی، اقتصادی، زیست محیطی، زیبایی شناسی، اجتماعی و حتی سیاسی طی شود و چگونگی‌این مراحل در ایمنی، عملکرد آتی ( با ملحوظ داشتن خطوط هادی اداره كشور) آتی بنا و عمر مفید آن موثرند.
اما اثر مرحله اجرا و نظارت بر اجرا، بیش از هر مرحله است دیگری تجارب جهانی نشان می‌دهند كه در حدود هفتاد درصد تمام عللی كه بروز كاستیها و تقلیل عمر مفید بناها را سبب می‌شوند، از خطاهای این مرحله سرچشمه می‌گیرند
لازم به توضیح است كه برخلاف عرف معمول، در‌اینجا از اجرا و نظارت بر اجرا به عنوان یك مرحله نام برده شده و اجرا و نظارت، دو مقوله جدا از هم در نظر گرفته نشده‌اند.
این مسیله به منظور هماهنگی با یكی از دگرگونی های بنیادی صنعت ساختمان است كه با وارد شدن مفهوم از طرف سازنده در روند ساختن بناها به جای مفهوم «كنترل كیفیت» «تضمین كیفیت» توسط دستگاه نظارت، در عمل بخش عمده وظایف دستگاه مجری و دستگاه نظارت، در هم ادغام شده است در واقع، به روال سنتی، دستگاه سازنده، بر حسب وظیفه، سعی می‌كند طرحی را كه اجرای آن به او سپرده شده، بر مبنای نقشه ها و با رعایت مشخصات فنی طرح بسازد.
مسیولیت او به اجرای كار طبق نقشه و مشخصات، در زمانی مشخص و معمولاً با هزینه‌ای معین محدود است.
روشهای اجرای طرحهای ساختمانی و پیمانها
اجرای طرحهای ساختمانی صدها جزییات فنی و ساختمانی و روابط پیچیده چند جانبه بین صاحب كار كارفرما، مجری طرح، ناظر، پیمانكاران جزء، سازندگان مصالح و لوازم و فروشندگان آنها، تولید كنندگان و اجاره دهندگان تجهیزات، نیروی انسانی، نهادهای مدیریت شهری و ادارات دولتی را شامل می‌شود.
روشهای اجرا
اجرای طرحهای ساختمانی ممكن است به یكی از صورتهای زیر انجام پذیرد:
امانی: كه صاحبكار یا قائم مقام او، یعنی كارفرما یا مجری طرح، رأساً عملیات اجرایی را مدیریت می‌كند و هزینه ها را می‌پردازد
صاحبكار: شخصی است حقیقی یا حقوقی كه طرح متعلق به او میباشد.
كار فرما یا مجری طرح: شخصی است حقیقی یا حقوقی كه صاحبكار تمام یا بخشی از اختیارات خود را برای اجرا به او تفویض كرده است.
مدیریت اجرا: كه صاحبكار شخص دیگری را به عنوان مدیر اجرایی،از طرف خود مامور اجرای كار می‌كند و تمام یا بخشی از اختیارات خود را به او تفویض می‌نماید و با نظر او تحت كنترل خود، هزینه های اجرایی را با ملحوظ داشتن اضافه مبلغی برای مدیریت، می‌پردازد.
مدیر اجرایی: شخصی است حقیقی یا حقوقی كه سازماندهی عملیات اجرایی به عهده او واگذار می‌گردد. كه صاحبكار یا كارفرما هر قسمت از كار را به پیمانكار مناسبی واگذار می‌كند كه آن بخش از كار را با مشخصات معلوم و به قید معلوم انجام دهد و خود، كار پیمانكاران جزء را هماهنگ می‌كند.
پیمانكار: شخصی است حقیقی یا حقوقی كه انجام خدمات مشخصی را تحت شرایط فنی و مالی معین در مدت زمانی معلوم، به عهده می‌گیرد.
پیمانكاری كامل: كه صاحبكار یا كارفرما، كل كار را به یك پیمانكار اصلی واگذار می‌كند و پیمانكار مزبور با امكانات خود و یا با استفاده از پیمانكاران جزء كار را به انجاممی‌رساند به عبارت دیگر كل كار را به مسیولیت خود، با مشخصات مورد نظر و به قیمت معلوم یا تحت شریط مالی مشخصی، به هر روشی كه صلاح بداند، انجام می‌دهد. در كلیه روشهای فوق، فرض بر‌این است كه طرح از پیش آماده شده‌ای، برای اجرا وجود دارد.
امروزه برای اجرای ساختمانها ابداع و به كار گرفته شده‌اند كه اجازه می‌دهند همزمان با تهیه طرح، كار اجرا نیز آغاز و پیش برده شود.
از جمله‌این روشها، روش اجرای سریع و روش طرح و ساخت یا طرح و اجرا را می‌توان نام برد.
اشكال مختلف پیمانها
جز در صورت اجرای امانی، در سایر حالات، برای روشن شدن حدود حقوق و تكالیف طرفین،پیمانهایی بین صاحبكار یا كارفرما از یك سو واجرا كنندگان كار از سوی دیگر بستهمی‌شوند.
در‌این پیمانها، حجم كار و مبلغ قرارداد، مدت اجرا و مشخصات فنی، به عنوان اركان قرارداد مشخص می‌شوند.
پیمانهای اجرایی اشكال مختلف دارند كه متداولترین آنها به شرح زیرند:
«پیمانهای سرجمع» «گلوبال یا لام سام»
در‌این پیمانها، پیمانكار بازای اجرای طرح موضوع قرارداد، در مدت زمان معلوم، مبلغ مشخصی را دریافت می‌دارد معمولاً ً هماهنگ با درصد پیشرفت كار، در موعدهای معین، بخشی از مبلغ قرارداد به پیمانكار پرداخت می‌گردد.
« پیمانهای مبتنی بر فهرست آحادیه »
در‌این پیمانها، برای و اخد هر یك از اقلام كار، كه با مشخصاتی معین انجام داده شود، قیمت واحدی مورد توافق قرارمی‌گیرد، احجام اقلام كار برآورد و برمبنای آحاد بها، قیمت كل عملیات و مبلغ قرارداد تعیین می‌گردد كه بازای آن، پیمانكار طرح را در مدتی معین اجرا نماید.
پرداخت به پیمانكار، متناسب با پیشرفت كار، بر اساس صور توضعیتهای ماهیانه صورت می‌گیرد هر صور توضعیت حاوی احجام كارهای انجام شده تا تاریخ تنظیم آن میباشد كه براساس آن احجام و آحاد بها، قیمت كار انجام شده تا آن تاریخ محاسبه و پس از كسر پرداختهای قبلی و سایر كسورات مقرر، مابقی آن به پیمانكار پرداخت می‌گردد.
پرداخته و در مواعد مقرر « پیمانهای در صد هزینه » در‌این پیمانها، پیمانكار هزینه های اجرایی آن را باضافه درصدی كه پیشاپیش مورد توافق قرار گرفته، از كارفرما دریافت می‌كند پیمانكار به ازای دریافت‌این درصد، متعهد می‌شود كه كار را در مدت زمان مشخصی و با مشخصات تعیین شده در قرار داد به اتمام برساند.
محاسبه هزینه كارهای انجام شده ممكن است به روشهای مختلف صورت پذیرد در‌این پیمانها، اغلب سقفی برای هزینه های كل طرح تعیین می‌شود كه اگر پیمانكار، اچرای طرح را با هزینه‌ای كمتر از آن به پایان برساند بخشی از مبلغ صرفه جویی شده را به عنوان جایزه دریافت می‌دارد و اگر طرح را با هزینه‌ای بالاتر از سقف تعیین شده تمام كند، جریمه‌ای به او تعلق می‌گیرد و یا حداقل، به مبلغ اضافه شده، درصدی تعلق نمی‌گیرد و چیزی به پیمانکار پرداخت نمی‌شود.
علاوه بر پیمانهای فوق، كه متداولترین پیمانهای اجرایی می‌باشند، اشكالی دیگر از پیمان نیز وجود دارند كه با اختلافهایی كم یا بیش، شبیه به پیمانهای مزبور می‌باشند.
گام نخست، آشنایی با كمیت و كیفیت طرح و ویژگیهای آن
اجرای هر طرح با آشنایی سازنده با آن طرح آغاز می‌شود برای اجرای هر طرحی، معمولاً آنچه طراح در ذهن خود خلق كرده است، از طریق نقشه ها و سایر مدارك اجرایی به سازنده انتقال داده می‌شود.
لذا اجرا كننده علاوه بر داشتن آشنایی قبلی با استانداردها، آیین نامه ها، ضوابط و مقررات عمومی‌ساختمانی باید قبل از هر چیز با مطالعه دقیق نقشه ها، دفترچه مشخصات فنی عمومی، دفترچه مشخصات فنی خصوصی، دستورالعملهای اجرایی، یادآوریهای فنی، برآورد و فهرست مقادیر و سایر مدارك اجرایی، بطور همه جانبه دریابد كه چه بنایی را با چه مشخصاتی و با رعایت چه معیارهایی می‌خواهد اجرا نماید و حجم كار چقدر است به عبارت دیگر سازنده باید با كم و كیف كار آشنا شود و ضمن اطلاع از احجام اقلام كار، از مجموعه مورد احداث، تجسم فضایی دقیقی بدست آورد.
در‌این مرحله از كار، سازنده باید كامل بودن نقشه و سایر مدارك اجرایی را ارزیابی و از قابل اجرابودن طرح اطمینان حاصل نماید و هیچ ابهامی‌را از نظر دور ندارد، بویژه باید هر گونه تناقض و ناسازگاری را كه بین مدارك مختلف اجرایی احساس می‌نماید، با طراح در میان گذاشته و از او بخواهد كه مدارك اجرایی را تكمیل كرده و از آنها رفع ابهام كند بطوری كه در هیچ مورد امكان تفسیرهای مختلف باقی نماند همچنین در‌این مرحله، اگر سازنده نظری در مورد جرح و تعدیل طرح برای هماهنگ كردن آن با امكانات و تواناییهای خود یا روش اجرای مشخصی دارد، میتواند پیشنهادهای خود را به طراح ارائه دهد زمان كوتاهی كه برای طی‌این مرحله صرف می‌شود، از اتلاف وقتهای بعدی، كه اغلب با توقف سازمان اجرایی و صرف هزینه های غیر لازم همراهند، جلوگیری می‌نماید.
گام دوم، آشنایی با محل اجرای طرح
پس از آشنایی با طرح، سازنده باید طی بازدید یا بازدیدهایی، با محل اجرای طرح آشنا شده و محدودیت ها و امكانات موجود در محل را ارزیابی كند.
در‌این مرحله، سازنده باید از طریق مشاهدات، مذاكرات، پرس و جو از افراد محلی، مطالعه مدارك و گزارشهای موجود، با عوارض سطحی، توپوگرافی، شرایط تحت الارضی، شرایط محیطی، اقلیم و آب و هوای محل اجرای طرح، راههای دسترسی به محل، امكانات دستیابی به مصالح،تجهیزات و نیروی انسانی در محل و بطور خلاصه تمام امكانات تسهیل كننده و موانع و اشكالات بازدارنده و معارضهای احتمالی، تا آنجا كه میسر است، آشنا گردد.
برای آشنایی با محیط كارگاه اجرای طرح، جمع آوری اطلاعات زیر، بسیار مفید خواهد بود درباره عوارض سطحی از قبیل طبیعت و میزان محلهای احتمالی پر شده با زباله، خاك دستی و محل قرار گرفتن و نوع رگه های سنگ احتمالی مسیرهای عبور جریانهای آب و احیانا ً گودالهای آبگیر در سطح كارگاه توپوگرافی، به عبارت دیگر تغییرات رقوم خاك در سطح کارگاه سازه های موجود در محل كارگاه و در مجاورت آن خاكریزهای نزدیك، خط ساحلی و عوارض مشابه آن راههای دسترسی به كارگاه( راه آهن، اتومبیل، كشتی)
درباره عوارض زیر زمینی از قبیل:
مسیر فاضلاب، قنات، تونل، زیر زمین و یا سایر سازه های زیر زمینی خطوط لوله نفت و گاز و آب یا لوله های بخار و هوای فشرده و غیره، خطوط تلفن و تلگراف و كابلهای زیر‌زمینی‌برق.
شالوده های موجود در محوطه كارگاه یا زمینهای مجاور اطلاعات مربوط به گمانه هاو سایر اطلاعات از قبیل تاریخچه رفتارسازه های مجاور، نشستهای خاك و غیره...
گام سوم، تهیه برنامه زمانبندی اجرا
پس از‌اینكه مشخص گردید چه بنایی در چه محلی باید ساخته شود، سازنده باید برنامه زمانبندی اجرای عملیات را تدوین نماید بطوریكه در هر مقطع زمانی، قدمهای اجرایی كه بلافاصله پس از آن لحظه برداشته شوند مشخص باشند. داشتن چنین برنامه‌ای كه تكلیف اجرا كنندگان را مشخص كرده باشد، تردیدهای مزاحم و بازدارنده را حذف كرده،ایجاد تحرك نموده و از اتلاف وقت و انرژی جلوگیری می‌كند.
تهیه برنامه زمانبندی، عملا ً در یك فرآیند تجزیه، بررسی اجزا و تركیب اجزای بررسی شده بنحوی مطلوب ومناسب با رعایت مسیر بهینه، به شرح زیر صورت می‌پذیرد.
ابتدا سیاهه‌ای از كلیه عملیاتی كه برای اجرای طرح لازمند، از تجهیز و راه‌اندازی كارگاه گرفته تا اتمام كار و برچیدن كارگاه، تدوین می‌گردد. سپس متناسب با حجم کار و شرایط موجود عملیات به چند «عمل اصلی» یا «فعالیت اصلی»تقسیم می‌شود.
پس از مشخص شدن فعالیتها یا عملهای اصلی، هر یك از آنها به تعدادی «عملیات جزء» یا «فعالیت جزء» تقسیم می‌شوند.
برای انجام هر واحد هر جزء عمل، مصالح، وسایل، تجهیزات، نیروی انسانی، آهنگ انجام، زمان لازم و هزینه های انجام برآورد می‌شوند و نیازهای كل آن جزء عمل تعیین می‌گردند.
از تركیب آنچه برای انجام جزء عملها تعیین شده، نوع و مقدار كل مصالح، نوع و حجم وسایل، انواع تجهیزات، انواع نیروی انسانی مورد نیاز و زمان كل اشتغال هر نوع از تجهیزات و نیرویانسانی و هزینه كل اجرا تعیین می‌گردند.
لازم به ذكر است كه حجم كل مصالح مورد نیاز، از جمع كردن ساده مصالح لازم برای جزء عملها به دست می‌آید ولی تعداد ماشین آلات، میزان تجهیزات و تعداد نیروی انسانی را نمی‌توان ازجمع كردن ساده ارقام تعیین شده برای هر جزء عمل بدست آورد زیرا ماشین آلات مورد نیاز معمولاً ً به صورت حاصلضرب «ماشین* ساعت» یا « ماشین* روز» و نیروی انسانی لازم به صورت حاصلضرب « نفر* ماه» تعیین می‌شوند و لذا، تعداد ماشین آلات و نیروی انسانی تابع زمانند و باید متناسب با مدت زمان اجرا، از طریق كارشناسی و مشخص كردن زمانهایی كه تعداد مورد نیاز حداكثرو حداقل است، تعیین می‌شوند. یا بالعكس اگر استفاده از تجهیزات، ماشین آلات و نیروی انسانی معینی الزام آور باشد، باید مدت زمان اجرا متناسب با‌این امكاناتتعیین‌شود.
هزینه كل اجرا را هم نمی‌توان از جمع كردن ساده هزینه عملها محاسبه كرد زیرا سه عامل ماشین آلات، نیروی انسانی و زمان بر هزینه های اجرایی اثر می‌گذارند و بویژه باید مسیله تأمین منابع مالی و حجم سرمایه‌ای كه باید برای گردشكار كارگاه به كار گرفته شود، در محاسبه هزینه كل اجرا ملحوظ گردد. پیمانكاران با سابقه، هزینه های اجرایی را مستقیماًً برای هر عمل، بدون پرداختن به جزء عملها، محاسبه می‌نمایند
پس از روشن شدن حجم مصالح مورد نیاز، مبداء و منابع تهیه مصالح، چگونگی تهیه و تدارك آنها، وسیله و نحوه حمل به كارگاه، تحویل گرفتن، بار‌اندازی، انبار كردن و نگهداری در كارگاه، نحوه و وسایل برداشت و مصرف در كارگاه و بالاخره چگونگی نمونه برداری و كنترل كیفیت مصالح در مواعد مقرر، مورد مطالعه قرار می‌گیرند.
بر اساس مطالعات انجام شده درباره مصالح، نیازهای تجهیزاتی كنترل و حك و اصلاح گشته و امكانات و نحوه تأمین قطعات یدكی، سوخت، مصارف و لوازم آنها بررسی می‌شوند.
در‌این مرحله، تهیه جدول برنامه ریزی ماشین آلات مورد نیاز میتواند به همه جانبه بودن مطالعه و تسهیل كار مطالعه كننده كمك نماید. در جدول شماره1، برنامه ریزی ماشین آلات مورد نیاز برای احداث یك كانال بتن آرمه، به عنوان مثال نشان داده شده است.
بر اساس آخرین مطالعات در مورد مصالح و نیازهای تجهیزاتی، نیازهای به نیروی انسانی تعیین گشته، منابع، امكانات، روشها و ضوابط تأمین نیروی انسانی، اعم از ماهر، نیمه ماهر و غیر ماهر، تبعات به كار گماردن آنان در كارگاه، شامل تأمین امكانات زیستی، بهداشتی، رفاهی و حتی در مورد طرحهایی كه اجرای آنها چند سال طول می‌كشد، علاوه بر تأمین امكانات فوق برای خانواده ها، امكانات آموزشی برای فرزنداشان، در حالات مختلف دسترسی به امكانات شهری یا عدمدسترسی به‌این امكانات، مطالعه و ارزیابی می‌شوند.
در‌این مرحله، تنظیم جدول طبقه بندی و تعداد كارگران مورد نیاز در هر مقطع زمانی، كمك مؤثری به امر برنامه ریزی خواهد كرد. جدول شماره 2، برنامه ریزی نیروی انسانی لازم برای احداث كانال بتن آرمه فوق را نشان می‌دهد.
پس از مشخص شدن كل نیازهای طرح و انجام مطالعات فوق، بسته به مورد، قدم بعدی برای تهیه برنامه زمانبندی، به شرح زیر برداشته می‌شود و مدت زمان اجرا تثبیت می‌گردد.
اگر زمان محدود باشد، سازنده از طریق مقایسه و واسنجی نیازها با آنچه در حال حاضر در اختیار دارد، كفایت یا عدم كفایت مقدورات خود را ارزیابی می‌كند و در صورت لزوم، كمبودها را بر طرفمی‌نماید
اگر زمان محدود نباشد، سازنده زمان تقریبی لازم برای اجرای كار با امكانات موجود خود را برآورد و معقول بودن‌این زمان را بررسی می‌كند و اگر لازم باشد، تعادل منطقی را بین امكانات و مدت زمان اجرا بر قرار می‌سازد.
در‌این مورد باید توجه داشت كه امروزه زمان، پربهاترین اقلام مصرفی در كارگاه است و هنر یك مجری و سازنده خوب آن است كه با تأمین بموقع مصالح و به كار گرفتن وسایل، تجهیزات و نیروی انسانی به مناسبترین نوع و مقدار، زمان لازم برای اجرا را كوتاه كرده و از‌این راه هزینه های اجرایی را كاهش دهد. و طرح را هر چه زودتر به بهره برداری برساند. توجه كنید كه اگر یك كارخانه سیمان 3000 تنی فقط یك روز زودتر به تولید برسد، بازای آن یك روز، 3000 تن سیمان بیشتر تولید شده و میلیونها ریال ارزش افزوده خواهد گردید. لازم به یاد آوری است همانطور كه در شكل شماره 1 نشان داده شده، برای انجام عملیات اجرایی، یك محدوده مدت زمانهای مناسب، واقع در حد فاصل یك زمان حداقل و یك زمان حداكثر وجود دارد، كه بازای مدت زمانهای واقع در‌این محدوده می‌توان كار را با صرف هزینه و انرژی به سرانجام رسانید ولی تقلیل مدت زمان اجرا به كمتر از حداقل فوق یا طولانی تر شدن مدت زمان عملیات اجرایی از حداكثر مزبور، به افزایش تصاعدی هزینه های اجرایی منجر می‌شوند. بدیهی است كه با توجه به ملاحظات فوق باید در مورد مدت زمان اجرا اتخاذ تصمیم به عمل‌اید و با‌ایجاد تعادل بهینه بین مقدورات و مدت زمان اجرا، مدت زمانی مناسب و معقول برای اجرای طرح تعیین و تثبیت شود.
پس از تثبیت مدت زمان اجرا، با در اختیار داشتن كلیه اطلاعات، طرح اولیه سازماندهی و گردشكار كارگاه، با‌این هدف تهیه می‌شود كه با به كار گرفتن اصول مهندسی و ابداع روشهای اجرایی بهتر، بتوان با همسو كردن همه نیروها و با تأمین گردشكاری مناسب، بنحوی كه هیچ فعالیتی مزاحم فعالیتهای دیگر نشود، با صرف حداقل مصالح، تجهیزات، انرژی و زمان، بیشترین نتیجه عملا ً ممكن را از دیدگاه كمی‌و كیفی، به دست آورد.
بر مبنای طرح سازماندهی تهیه شده با در نظر داشتن امكانات و محدودیت ها، در یك نظم منطقی و با رعایت تقدم و تأخر منطقی عملهای مختلف و تقدم و تأخرهای ناشی از ضرورتهای اجرایی، كوشش می‌شود با هماهنگ كردن فعالیتها بنحوی كه با هم تداخل زمانی نداشته باشند، برنامه زمانبندی عملیات اجرایی طوری تهیه می‌شود كه از امكانات، بیشترین استفاده به عمل‌اید و اثر بازدارنده محدودیتها كمترین باشد و اگر تأمین‌این نقطه نظرها، تغییر، تكمیل یا جرحو تعدیلاتی را در طرح اولیه سازماندهی و گردشكار كارگاه‌ایجاب نماید، با اعمال‌این تغییرات وجرح و تعدیلات، برنامه زمانبندی نیز تكمیل و حك و اصلاح می‌گردد. این رفت و برگشت از طرح سازماندهی به برنامه زمانبندی و از برنامه زمانبندی به طرح سازماندهی، تا جایی ادامه می‌یابد كه طرح مزبور، حالت نهایی و قطعی به خود بگیرد.
در عمل ممكن است، در بدو امر فقط خطوط كلی اجرا و كلیات سازمان اجرایی تعیین گردند و طرح سازماندهی نهایی بدست‌اید.
با داشتن تصویر روشنی از طرح سازماندهی نهایی و معمولاً ً با رعایت مسیر بحرانی، برنامه زمانبندی اجرا چنان تأمین می‌شود كه هر جزء عمل زمانی انجام شود كه نتیجه حاصل از آن بیشترین باشد. مسیر بحرانی، عملها و جزء عملهایی را در بر می‌گیرد كه هر تأخیر در انجام هر یك از آنها، مستقیماً به تأخیری به همان‌اندازه در اتمام برنامه منجر می‌شود.
بدیهی است كه برنامه تدوین شده باید تمام عملیات اجرایی، از جمله استقرار و تجهیز كارگاه در شروع كار، گردشكار كارگاه در مدت اجرا و برچیدن كارگاه پس از اتمام عملیات اجرایی را دربرگیرد.
با توجه به آنچه گذشت، از یك سو برنامه زمانبندی مبتنی بر برآوردهای مصالح، تجهیزات، نیروانسانی، مدت زمان انجام و هزینه های انجام هر جزء عمل است كه مقولاتی احتمالی باشند و بسته به نوع و ماهیت كار و در عمل،این عدم قطعیتها بر روند انجام كار اثر می‌گذارند و اجازه نمی‌دهند كه كار كاملا ً طبق برنامه اجرا شود از سویی دیگر واضح است كه برنامه زمانبندی عملیات اجرایی تابع امكانات و محدودیتهای موجود در موقع تهیه برنامه و مبتنی بر اطلاعاتیاست كه تا آن موقع در اختیار بوده‌اند. این امكانات محدودیتها و اطلاعات، در طول مدت اجرا دچار تغییر و تحول می‌شوند، لذا برنامه زمانبندی،انطباق خود را با وضع موجود از دست می‌دهد، در‌این صورت، برای احتراز از هر گونه اتلاف وقت و امكانات،لازم است برنامه مورد تجدید نظر قرار گرفته و با شرایط موجود هماهنگ گردد. برای تأمین این منظور، باید برنامه زمانبندی قابل انعطاف بوده و در آن امكان تجدید نظر و به روز آوردن در مواقع لزوم، پیش بینی شود. ارجح آن است كه در خود برنامه موعدهای برنامه مقرر گردد.
قدر مسلم‌این است كه برای تنظیم موفقیت آمیز برنامه، كسی كه‌این مسوؤلیت مهم را به عهده می‌گیرد باید شناختی درست از ماهیت كار و وابستگی بین عملها و جزء عملهایی كه كل كار را تشكیل می‌دهند، داشته باشد.
برنامه‌ای كه به‌این ترتیب تدوین می‌شود،گرچه گاهی مسایل تداراكاتی را هم در بر می‌گیرد ولی اكثرا برای‌اینكه‌این برنامه با موفقیت به اجرا در‌اید، لازم است كه برنامه های مشروحه زیر نیز به موازات آن تدوین و به موقع اجرا گذاشته شوند.
برنامه زمانبندی تدارك مصالح و مصارف، كه گردشكار كارگاه را تنظیم كرده و اجازه نمی‌دهد كهكار بدلیل كمبود مصالح تنظیم شود.
برنامه زمانبندی تأمین ماشین آلات و قطعات یدكی آنها، كه مدیریت ماشین آلات را میسر ساخته و از اتلاف زمان بدلیل نبودن تجهیزات در كارگاه یا راكد ماندن سرمایه در كارگاه به صورت ماشین آلات و تجهیزات اضافه بر آنچه مورد نیاز است، جلوگیری می‌نماید.
برنامه زمانبندی تأمین نیروی انسانی، كه مدیریت نیروی انسانی، استخدام بموقع افراد لازم و خاتمه دادن به خدمات آنها در زمان مقرر را میسر می‌سازد. بویژه‌این برنامه اجازه می‌دهد كه به افراد شاغل، پیشاپیش اطلاع داده شود كه جویای كار دیگری باشند.
برنامه زمانبندی تأمین منابع مالی، كه مدیریت سرمایه را میسر ساخته و از زیانهای پیش بینی نشده جلوگیری می‌نماید.
بدیهی است كه‌این برنامه ها مستقل از یكدیگر و از برنامه زمانبندی اجرا نیستند و باید در ارتباط كامل با یكدیگر تنظیم و به موقع اجرا گذاشته شوند با تدوین برنامه، گام سوم اجرا به پایانمی‌رسد.
گام چهارم، شروع عملیات اجرایی و كنترل و بهنگام كردن برنامه
با برنامه زمانبندی تدوین شده، عملیات اجرایی شروع می‌شوند. برای اجرای موفقیت آمیز برنامه لازم است كار انجام شده بطور مستمر كنترل و با برنامه مقایسه و در صورت لزوم، برنامه بهنگامشود. این كار مستلزم نمی‌تواند گره از كار اجرا باز كند. تایج كنترلها باید ثبت و پالایش شوند و بر اساس گزارشها و آمار تهیه شده از نتایج كنترلها، مسیر كار اصلاح گردد.
اگر كنترلها حاكی از پیشرفت كار بیش از میزان پیش بینی شده در برنامه باشند، اجازه می‌دهند كه با حك و اصلاح برنامه، مدت زمان كل اجرای طرح كاهش داده شود و اگر كنترلها نشان دهنده عقب ماندن اجرا از میزان تعیین شده در برنامه باشند، هشداری خواهند بود كه سازنده را به جستجوی علل عقب ماندگی و رفع علل مزبور و در صورت لزوم جرح و تعدیل برنامه واصلاح مسیر، رهنمون می‌شوند.
باید توجه داشت كه ضرورت ندارد كنترلها بسیار پیچیده و دارای دقت ریاضی باشند و به اصطلاح مو را از ماست بكشند. كافی است در كنترلها اقلام اصلی در نظر گرفته شده و بتدریج با فراهم آمار در هر زمینه، تدفیق شوند ولی استمرار كنترلها و مرتب بودن پالایش آنها، لازمه بهره برداری صحیح از كنترل برنامه است.
گام پنجم، كنترل كیفیت مستمر
« کنترل کیفیت» باید به عنوان یک عامل اصلی در برنامه ها گنجانده شود سایر عملهای اصلی بطور مرتب پیگیری شود، برای نشان دادن جایگاه ویژه آن، كنترل كیفیت در چارچوب برنامه به عنوان گامی مستقل این طرز تلقی اجازه می‌دهد كه چه در حالت نظارت سنتی، كه كنترل كیفیت رسمی‌توسط شخص ثالث انجام می‌شود، و چه در حالت اعمال نظارت توسط خود دستگاه سازنده به منظور تأمین كیفیت با یا بدون حضور شخص ثالث، بتوان كنترل كیفیت را، فارغ از سایر مسایل و مشكلات اجرایی، سازمان داد و به پیش برد.
گام ششم، ایمنی، حفاظت و بهداشت كار
آنچه در چارچوب این صنعت صورت می‌گیرد به خاطر انسان و تأمین رفاه بیشتر اوست، عدم توجه به ایمنی، بهداشت و حفاظت آنهایی كه مستقیما ً در كار اجرا مشاركت دارند و افراد دیگری كه ممكن است درحیطه اثر عملیات اجرایی قرار گرفته و از آن آسیب ببینند. یك اجرا كننده و سازنده خوب باید كار خود را چنان سازماندهی كند كه خطری متوجه افراد دست‌اندركار اجرا و سایر افرادی كه با كارگاه در تماسند، نگردد.
شرایط لازم برای اجرای موفقیت آمیز طرح
اجرا كنندگان طرحهای ساختمانی باید توجه داشته باشند كه علاوه بر آنكه بخش قابل توجهی از ثروت ملی به صورت ساختمان از گردش خارج شده و«راكد می‌ماند» فضاهای تولیدی، خدماتی، آموزشی، بهداشتی و غیره نیز كه بدست آنان ساخته می‌شوند، اگر بنحو مطلوب اجرا نشده، از پایایی كافی برخوردار نباشند و نتوانند وظایف خود را انجام دهند، اجتماع ضرر خواهدكرد. اجرای ساختمانها بنحو مطلوب و برخوردار بودن آنها از پایایی كافی، در گروی آن است كه برداشتن شش گام اصلی فوق با رعایت جمیع جهات صورت پذیرد.
برای‌اینكه‌این شش گام اصلی با موفقیت برداشته شوند و با مراعات همه جانبه شرایط كار و كارگاه، برنامه‌ای مناسب تهیه و طرح طبق مشخصات مورد نظر، با حداقل هزینه و حصول حداكثر نتیجه اجرا شود، اجرا كننده باید شناخت كافی از مشخصات و همه عوامل مؤثر در كار داشته باشد.
این مسیله در مورد تمام بناها صادق است، هر چند كه بسته به حجم كار، نوع كار و سایر شرایط ممكن است برخی از گامها محدودتر یا گسترده تر باشند.
مشخصات مورد نظر، علاوه بر نقشه ها، در دفترچه مشخصات فنی عمومی‌و دفترچه مشخصات فنی خصوصی درج می‌شوند. در‌این مدارك، به استانداردهای مصالح و فرآورده ها، استانداردهایآزمایش و كنترل كیفیت مصالح و فرآورده ها، آیین كاربردها، آیین نامه ها و ومقررات ملی ساختمانی كشور اشاره می‌شود. در پیمانهایی كه مبتنی بر فهرست بها بسته می‌شوند، بخشی از مشخصات در فهرست مزبور منعكس می‌گردد این فهرست صراحت دارد كه بازای انجام چه كاری و با چه مشخصاتی، چه پولی باید به انجام دهنده پرداخت شود. به عبارت دیگر در فهرست آحاد بها، برای هر یك از اقلام كار، نوع مصالح، نحوه كاربرد و اجرا، مشخصات كار انجام شده و نحوه‌اندازه گیری كار انجام شده ارایه داده می‌شوند. این مدارك را باید تمامدست‌اندركاران اجرا بشناسند و در موارد لازم از آنها استفاده كنند.
مدارك رسمی كه اجراكنندگان باید بشناسند
مداركی كه برای شناخت مشخصات و سایر عوامل مؤثر در كار « در صنعت ساختمان» موجود و مورد استناد و استفاده مهندسان ساختمان می‌باشند، صرفنظر از كتابها و نشریاتی كه اصول نظری و دیدگاههای عملی در آنها تشریح گردیده‌اند، شامل هفت نوع مدرك رسمی‌به شرح زیرند:
• استانداردهای مشخصات مصالح، مواد و فرآورده ها
• استانداردهای آزمایش و كنترل مشخصات
• آیین كاربردها
• دفترچه های مشخصات فنی عمومی‌و اجرایی
• آیین نامه ها
• مقررات ساختمانی
• دفترچه های فهرست آحاد بها
منظور از« استانداردها» مدارك رسمی‌منتشر شده از طرف سازمانها ذیربط كشور در مورد مشخصات مصالح و فرآورده ها و روشهای كنترل‌این مشخصات است.
استانداردهای مشخصات، بسته به مورد حاوی تمام یا بخشی از قیود و شرایط مربوط به ابعاد هندسی، مشخصات فیزیكی، شیمیایی، مكانیكی و تكنولوژیكی مورد نظر مواد، مصنوعات و و تولیدات و رواداریهای آنها می‌باشند دراستانداردهای آزمایش و كنترل مشخصات، روشهای آزمایش مواد، مصالح و فرآورده ها به منظور بررسی كمی و كیفی مشخصات آنها و چگونگی ارزیابی و پذیرش مواد، مصالح و فرآورده ها بر مبنای نتایج حاصل از آزمایشها، شرح داده می‌شوند منظور از«آیین كاربرها» مدارك رسمی مربوط به روشهای كاربرد مصالح، مواد و فرآورده ها و قیود فنی است كه باید در موقع كاربرد رعایت شوند.
در صنایع دیگر «بجز صنعت ساختمان» عموما ً استانداردها برای تأمین قابلیت كاربرد تولیدات و كالاها كافی تلقی می‌شوند. زیرا تولید كننده با رعایت استانداردها و اعلام انطباق تولیدات خود با استاندارد مشخصی، تلویحا ً حداقل كیفیت مورد انتظار از آن را تضمین می‌كند و مصرف كننده با علم و اطلاع از‌این تضمین تلویحی، متناسب با نیازهای خود، كالای مورد نظر را انتخاب می‌نماید. در مواردی هم آیین كاربردها و وآیین نامه ها، به عنوان مكمل به كار برده می‌شوند ولی در‌این صنایع كمتر به مقررات و ضوابطی نظیر مقررات ساختمانی برخورد می‌كنیم.
از طریق هماهنگ كردن استانداردها در سطح جهانی، گستره تولید، عرضه و مصرف مواد و فرآورده ها وسعت می‌یابد و كار تولید كننده و مصرف كننده تسهیل می‌شود. امروز مثلاً ً مصرفكننده‌ایرانی، به بركت وجود استانداردهای بین المللی، بدون دغدغه خاطر، لامپ ساختاسترالیا را برای نصب بر روی سرپیچ ژاپنی خریداری می‌نماید و مشكلی هم برایش پیشنمی‌آید.
مفاهیم و واژه های اولیه:
قرارداد:
عبارتست از قرارداد كتبی یا شفاهی كه به موجب آن كارگر در قبال دریافت حق السعی كاری را برای مدت موقت یا غیر موقت برای كارفرما انجام می‌دهد.
قرارداد كار علاوه بر مشخصات دقیق طرفین حاوی موارد زیر است:
الف) نوع كار یا حرفه‌ای كه كارگر به آن اشتغال دارد.
ب) ساعات كار تعطیلات، مرخصی‌ها
ج) محل انجام كار
د) تاریخ انعقاد قرارداد
ه) مدت قرار داد
و) موارد دیگر
كارگر:
كارگر در قانون كار كسی است كه به هر عنوان در مقابل(حق السعی) اعم از مزد، حقوق، سهل سود و سایر مزایا به درخواست كارفرما كار كند.
كارفرما :
شخصی است حقیقی(منظور یك نفر) یا حقوقی (منظور در غالب یك شركت) كه كارگر به درخواست و به حساب او در مقابل حق السعی كار می‌كند. مدیران، مسیولان و به طور عموم كلیه‌ی كسانی كه عهده‌دار اداره‌ی كارگاه هستند نماینده كارفرما محسوب نمی‌شوند.
كارفرما مسیول كلیه‌ی تعهداتی است كه نمایندگان مذكور در قبال كارگر به عهده می‌گیرند.
پیمانكار:
شخص حقیقی یا حقوقی كه برای انجام كار طبق مقررات و شرایط مندرج در آیین نامه گواهینامهصلاحیت پیمانكاری دریافت كرده باشد.
كارگاه:
محلی است كه كارگر به درخواست كارفرما یا نماینده او در آنجا كار می‌كند از قبیل مؤ‌سسات، صنعتی، كشاورزی، معدنی، ساختمانی، و امثال آنها.
كلیه‌ی تأسیساتی كه به اقتضاء كار متعلق به كارگاه هستند از قبیل نمازخانه، نهار خوری،تعاونی‌ها، مراكز آموزشی، جزء كارگاه محسوب می‌شوند.
انواع ساختمان:
الف) از لحاظ ـ مصالح مصرفی ب) از لحاظ ـ مصرف
الف)از لحاظ مصالح مصرفی:
1- ساختمانهای بتنی:
ساختمان بتنی ساختمانی است كه برای اسكلت اصلی آن از بتن آرمه استفاده شده باشد در ساختمانهای بتنی سقفها به وسیله دال‌های بتنی پوشیده می‌شود و یا از سقفهای تیرچه بلوك و یا سایر سقفهای پیش‌ساخته استفاده می‌شود و برای دیوارهای جدا كننده از انواع آجر و یا تیغه گچی و یا چوب استفاده می‌شود و ممكن است از دیوار بتن آرمه هم استفاده شود ساختمانهای بتنی دارای عمر طولانی، هزینه زیاد ساخت، مقاومت در برابر آتش‌سوزی می‌باشند.
2- ساختمانهای فلزی:
اسكلت‌این نوع ساختمانها (پل‌ها و ستونها) از پروفیلهای فولادی بوده و اتصالات آن در‌ایران معمولاً از جوش استفاده می‌شود. سقف‌این نوع ساختمانها به صورت تیرچه بلوك، كمپوزیت و یا طاق ضربی میباشد از ویژگی‌های‌این ساختمان می‌توان به زنگ‌زدگی در برابر رطوبت، تغییر شكل در برابر آتش سوزی های شدید، اجرای اسكلت سریع صورت می‌گیرد، فضای كمتری اشغال می‌كند.
3- ساختمانهای آجری:
ساختمان‌هایی كه تحمل بارهای مرده و یا زنده به عهده دیوارهای آجری باربری باشد، سقف‌این ساختمانها از طاق ضربی و یا سقف تیرچه بلوك با استفاده از شناژهای افقی روی دیوارهای باربر و شناژهای قائم حداقل در 4 گوشه ساختمان در حالت بتن مسلح استفاده می‌شود ضخامت دیوارهای باربر 35 سانتیمتر و دیوارهای غیر باربر 11 سانتیمتری و 5 سانتیمتری استفاده می‌شود.
4- ساختمانهای خشتی و گلی:
این ساختمانها با گل و یا خشت ساخته می‌شوند به علت ضعف مصالح مقاومت چندانی در برابر زلزله ندارند و به طور كلی باید از احداث آنها خودداری گردد.
ب) ساختمان از لحاظ كاربرد:
ساختمانها از لحاظ كاربرد به انواع ساختمانهای مسكونی، اداری، بیمارستانها، انبارها، مدارس و مكانهای عمومی‌مانند
باشگاهها و ورزشگاهها و غیره تقسیم می‌شوند.